शिवसूत्राणि
Śivasūtrāṇi
- 1 ātmā cittam आत्मा (व्यक्ति-स्वरूप) म्हणजे चित्त (विषयांकडे प्रवृत्त मन).
- 2 jñānaṃ bandhaḥ (असे मर्यादित) ज्ञान हेच बंधन आहे.
- 3 kalādīnāṃ tattvānām aviveko māyā कला इत्यादी तत्त्वांचा अविवेक — हीच माया.
- 4 śarīre saṃhāraḥ kalānām शरीरात (सूक्ष्म व स्थूल) कलांचा (मर्यादक अंशांचा) संहार (ध्यानाने) घडवावा.
- 5 nāḍī-saṃhāra-bhūta-jaya-bhūta-kaivalya-bhūta-pṛthaktvāni (त्याला) नाड्यांचा संहार, भूतांवर विजय, भूतांपासून कैवल्य (निरालंबन) आणि भूतांपासून…
- 6 mohāvaraṇāt siddhiḥ मोहाच्या आवरणामुळे (अपकर्ष-)सिद्धी प्राप्त होते.
- 7 moha-jayād anantābhogāt sahaja-vidyā-jayaḥ मोहावर विजय मिळवल्याने व (चैतन्याच्या) अनंत आभोगामुळे (विस्तारामुळे) सहज विद्येवर विजय…
- 8 jāgrad dvitīya-karaḥ (योग्याची) जागृतावस्था ही (त्याच्या अंतर्ज्योतीचा) दुसरा किरण आहे.
- 9 nartaka ātmā आत्मा हा नर्तक (नटनकर्ता) आहे.
- 10 raṅgo 'ntarātmā अंतरात्मा (सूक्ष्म देह) हीच (त्याची) रंगभूमी आहे.
- 11 prekṣakāṇīndriyāṇi इंद्रिये हे प्रेक्षक आहेत.
- 12 dhī-vaśāt sattva-siddhiḥ (प्रकाशित) धी (बुद्धी)च्या बलाने सत्त्व-सिद्धी (खऱ्या स्वरूपाचा साक्षात्कार) होते.
- 13 siddhaḥ svatantra-bhāvaḥ (अशा प्रकारे) स्वतंत्र-भाव (परम स्वातंत्र्याची अवस्था) सिद्ध होतो.
- 14 yathā tatra tathānyatra जसे तिथे (स्वतःच्या देहात), तसेच इतरत्र (कोठेही, कोणत्याही देहात).
- 15 bījāvadhānam बीजावर (परम शक्ती — सर्व उगमावर) (त्याचे) सतत अवधान (लक्ष) असू द्यावे.
- 16 āsana-sthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati (शक्ती-)आसनात स्थित असलेला तो सुखाने ह्रदात (परम चैतन्याच्या सरोवरात) निमज्जन (विलीन)…
- 17 sva-mātrā-nirmāṇam āpādayati स्व-मात्रा-निर्माण (स्वतःच्या जाणिवेच्या मापानुसार सृष्टी) तो (योगी) घडवून आणतो.
- 18 vidyāvināśe janma-vināśaḥ विद्येचा (शुद्ध ज्ञानाचा) अविनाश (अखंडता) असेल, तर जन्माचा (पुनर्जन्माचा) विनाश होतो.
- 19 kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśu-mātaraḥ क-वर्ग इत्यादी (व्यंजन-)वर्गांमध्ये माहेश्वरी इत्यादी (शक्ती) — (या) पशू-मातरः (बद्ध…
- 20 triṣu caturthaṃ tailavad āsecyam तीन (अवस्थांमध्ये — जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती) चौथे (तुर्य) तेलासारखे ओतावे (व्यापून…
- 21 magnaḥ sva-cittena praviśet (आत्म्यात) निमग्न झालेल्याने स्वतःच्या (शुद्ध) चित्ताने (हृदयात) प्रवेश करावा.
- 22 prāṇa-samācāre sama-darśanam प्राण समाचार (शांतपणे, सम-प्रवाहाने वाहत) असता समदर्शन (सर्वांकडे समान दृष्टी) प्राप्त…
- 23 madhye 'vara-prasavaḥ मध्य (तुर्य व अन्य अवस्थांच्या मधल्या) अवस्थेत अवर-प्रसव (कनिष्ठ अनुभवाची उत्पत्ती) होतो.
- 24 mātrāsva-pratyaya-sandhāne naṣṭasya punar-utthānam मात्रांच्या (विषय-अनुभवांच्या मापांच्या) स्वतःच्या प्रत्ययांशी (जाणिवांशी) अनुसंधान…
- 25 śiva-tulyo jāyate (असा योगी) शिवासारखा होतो.
- 26 śarīra-vṛttir vratam शरीराची वृत्ती (केवळ निर्वाह) हेच (त्याचे) व्रत (पाळणीय आचार) आहे.
- 27 kathā japaḥ (त्याचा सामान्य) कथा (वार्तालाप) म्हणजे जप.
- 28 dānam ātma-jñānam (त्याचे) दान म्हणजे आत्मज्ञान.
- 29 yo 'vipastho jñā-hetuś ca जो (इंद्रिय-)पशू-समूहाच्या रक्षणात स्थित आहे, तोच (त्यांच्या) ज्ञानाचा हेतू (कारण) आहे.
- 30 sva-śakti-pracayo 'sya viśvam त्याच्यासाठी विश्व म्हणजे स्वतःच्या शक्तीचा प्रचय (विस्तार).
- 31 sthiti-layau (त्याची) स्थिती व लय (हेही त्याच्या शक्तीचेच विस्तार आहेत).
- 32 tat-pravṛttāv apy anirāsaḥ saṃvettṛ-bhāvāt त्याची प्रवृत्ती (सृष्टी-संहार) चालू असतानाही (त्याच्या खऱ्या स्वरूपाचा) निरास (लोप) होत…
- 33 sukha-duḥkhayor bahir-mananam (त्याच्यासाठी) सुख व दुःख हे बाह्य (बाहेरचे) म्हणून (केवळ) चिंतिले जातात.
- 34 tad-vimuktas tu kevalī त्यांपासून (सुख-दुःखाच्या द्वंद्वातून) विमुक्त असलेला तो खरोखरच केवली (एकमेव, असंग) आहे.
- 35 moha-pratisaṃhatas tu karmātmā परंतु मोहाने ग्रस्त असलेला तो (केवळ) कर्मात्मा (कर्म-बद्ध आत्मा) आहे.
- 36 bheda-tiraskāre sargāntara-karmatvam भेद-तिरस्कार (भेद-भावाचा निरास) झाल्यावर सर्गान्तर-कर्मत्व (दुसरी सृष्टी घडवण्याचे…
- 37 karaṇa-śaktiḥ svato 'nubhavāt करण-शक्ती (सृष्टी घडवण्याचे सामर्थ्य) स्वतःच्याच अनुभवाने (सिद्ध होते).
- 38 tripadādy-anuprāṇanam (त्या परम तुर्यापासून) तीन पदांचे (अवस्थांचे) आणि पुढच्यांचेही अनुप्राणन (चैतन्य-संक्रमण)…
- 39 citta-sthitivac charīra-karaṇa-bāhyeṣu चित्ताच्या (एकाग्र) स्थितीप्रमाणेच, शरीर, इंद्रिये व बाह्य (विषयां)मध्येही (तुर्य…
- 40 abhilāṣād bahir-gatiḥ saṃvāhyasya (मुक्तीच्या मार्गावर न आलेल्या) संवाह्याची (संसारात वाहत जाणाऱ्याची) अभिलाषेमुळे…
- 41 tad-ārūḍha-pramites tat-kṣayāj jīva-saṅkṣayaḥ त्या (आत्म्या)त आरूढ झालेल्या प्रमिती असणाऱ्याच्या त्या (इच्छेच्या) क्षयामुळे जीव-संक्षय…
- 42 bhūta-kañcukī tadā vimukto bhūyaḥ pati-samaḥ paraḥ तेव्हा भूत-कंचुकी (भूतांना केवळ बाह्य आवरण म्हणून धारण करणारा), विमुक्त, पुढे पति-सम…
- 43 naisargikaḥ prāṇa-sambandhaḥ प्राणाशी (देहधाऱ्याचा) नैसर्गिक (जन्मजात) संबंध आहे.
- 44 nāsikāntar-madhya-saṃyamāt kim atra savya-apasavya-sauṣumneṣu नासिकेच्या आतल्या मध्यावर (श्वासाच्या केंद्रावर) संयम केल्याने इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना —…
- 45 bhūyaḥ syāt pratimīlanam पुन्हा पुन्हा प्रतिमीलन (अंतर व बाह्य दोन्हीकडे एकाच वेळी दृष्टी ठेवून सर्वत्र शिवाची…